آشنایی با تقلبات گیاهان داروئی

امروز از یک طرف با بالارفتن حساسیت مردم نسبت به سلامت خود و تلاش آنها برای تغییر سبک زندگی، به‌ عنوان یک پدیده اجتماعی و از طرف دیگر، با موج داده‌های مختلف در این زمینه شامل کارگاه‌های آموزشی و انواع پیام‌ها در شبکه‌های اجتماعی مواجه هستیم که اگر از استانداردهای علمی و آموزه‌های درست موجود در حوزه طب سنتی و مکمل استفاده نکنیم، بسیاری، از این فضای به هم ریخته، سوء استفاده کرده و اتفاقات بدی برای سلامتی مردم رقم می‌خورد.
شلیرا تمام دقت خود را بکار می‌گیرد تا اطلاعات داده شده را تنها بر اساس مراجع معتبر علمی ارایه کند.

آشنایی با تقلبات

تقلب در محصولات پرمصرف از مشکلات شایعی است که بازرس ها و شرکت های دولتی را در سراسر دنیا درگیر خود ساخته است. در این موارد تقلب کنندگان نه تنها به مصرف کنندگان خسارت مالی وارد می آورند، بلکه می توانند جان بیمارانی را که باید تحت درمان درست قرار گیرند، به خطر اندازند. در بسیاری از کشورها تقلب در داروها امری شایع است.

تقلب در مواد دارویی عبارت از افزودن هرگونه ماده خارجی است. تقلب در مواد دارویی چندین نوع است:

۱- پستی جنس ماده دارویی، فساد، تجزیه، مخلوط کردن، و تعویض نمودن: امروزه در تجارت مواد دارویی داروهای پست، فاسد شده یا تجزیه شده بیشتر از هر نوع تقلب دیگری دیده می‌شوند.

۲- پستی جنس ماده دارویی (Inferiority)– ماده دارویی که نتواند با مشخصات استاندارد برابری نماید تقلب شده محسوب می‌گردد.

  • شیر که به مقادیر تجارتی بفروش می رسد نباید کمتر از سه درصد چربی داشته باشد، حال اگر شیر دارای چهار درصد چربی باشد و برای رسانیدن آن به سه درصد، آب به آن بیافزایند، چنین شیری تقلب شده محسوب می شود ولی اگر چربی چنین شیری را کاملاً جدا و مقدار کافی از آنرا برای رسانیدن آن به سه درصد بدان بیافزایند، چنین شیری تقلب شده محسوب نمی‌شود.

فساد (Spoliage):

فساد مواد دارویی مربوط به عدم تطابق ماده دارویی با شرایط استاندارد است، به طوری که در اثر فاسد شدن ماده داروئی بر اثر رشد قارچ‌ها و باکتری‌ها قابل استفاده برای انسان نباشد. در این مورد مثال‌های متعددی به خصوص در مورد فرآورده‌های صنایع مواد غذایی مانند میوه‌ها، سبزی‌ها، گوشت، ماهی و خوراک‌های دریایی مشاهده شده است. تمام مواد دارویی که مناسب برای مصرف بوسیله انسان یا حیوانات نباشند از نظر قانونی تقلب شده محسوب می‌شوند.

تجزیه (Deterioration):

تجزیه مواد دارویی در مواردی است که ارزش و اثر یک ماده دارویی در اثر تقطیر، استخراج، کهنگی، رطوبت، حرارت، اثر قارچ ها، حشرات و غیره از بین برود، مثلاً استخراج قسمتی از اسانس میخک به روش تقطیر (میخک مصرف شده)، همچنین جدا نمودن قسمتی از روغن دانه های خرد شده کتان (تفاله دانه کتان)، همچنین پیه که چربی های موجود در آن تا اندازه ای تجزیه شده باشد (پیه تند شده)، پودر پیازهای زیرزمینی که در اثر جذب رطوبت به صورت توده سختی درآمده، دانه های قهوه که در اثر بو دادن مقدار قابل ملاحظه ای از کافئین خود را از دست داده، ارگوی آلوده به قارچ، و روبارب کرم خورده، مثال هایی از تجزیه مواد دارویی می باشند.

اختلاط (Admixture):

عبارت از تداخل دو یا چند ماده دارویی به طور تصادفی یا عدم احتیاط می باشد. اگر مخلوط کردن عمداً برای تقلب صورت گرفته باشد این عمل را جا زدن نامند مثلا همراه برگ بوشو معمولاً مقدار معینی ساقه وجود دارد یا به ریشه سالسپاریل معمولا مقداری خاک چسبیده است که آنرا اختلاط محسوب می کنند، ولی اگر مقدار ماده مخلوط شده از حد استاندارد بگذرد از نظر قانونی تقلب محسوب می گردد.

جازدن (Sophistication):

عبارت از افزودن مواد قلب شده یا نوع پست هر گونه ماده دارویی جهت تقلب در آن است. مثلا افزودن آرد گندم به پودر زنجبیل همراه با مقدار کافی پودر فلفل قرمز جهت حفظ بو و طعم و پودر زردچوبه برای حفظ رنگ، یکنوع جا زدن (که گاهی آنرا تقلب می دانند) محسوب می گردد.

جانشین کردن (Substitution):

جانشین کردن در مواردی ملاحظه میشود که جسمی کاملا متفاوت را به جای جسم مورد نظر بکار برند یا بفروشند. از نظر قانونی هر نوع جانشین کردن یا تعویض مواد دارویی تقلب محسوب می گردد. مثلا فروش روغن تخم پنبه به جای روغن زیتون، و زعفران امریکایی بجای زعفران ایرانی نوعی تعویض محسوب می گردد.

تقلب در مواد غذایی، ادویه و مواد دارویی از آغاز قرن نوزدهم وجود داشته ولی به تدریج بر تعداد این تقلبات افزوده شده است. با مراجعه به مجلات معتبر داروسازی از سال های ۱۸۵۰ تا ۱۹۱۰ ملاحظه می گردد که ۵۰ درصد پودرهای دارویی موجود در بازار تجارت مورد تقلب واقع شده اند. تجارت ادویه به مراتب بدتر است و همین امر سبب گردیده که کارخانه های بزرگ داروسازی مراجع قانونی را وادار به تنظیم استاندارد جهت تضمین درجه خلوص داروها بنمایند.

بعضی از فروشندگان داروهای گیاهی ممکن است در تهیه گیاهان دارویی مبتنی بر فارماکوپه ها یا منابع معتبر گیاهان دارویی، به دلایل زیر تخطی نمایند:

  • یک انگیزه مجاز ممکن است جایگزینی گونه گیاهی بخصوصی که در دسترس نیست با یک گونه خویشاوند نزدیک به آن باشد.
  • روش دیگری که کمتر پسندیده و صادقانه است، جایگزینی عمدی و بدون اطلاع یک گونه گیاهی با یک گونه ارزان تر یا مرغوب تر است. چند سال قبل، سازمان مصرف کنندگان بلژیک گزارش داد که اکثر گیاهان نعناع و کپسول های نعناع، به هیچ عنوان حاوی گونه Mentha piperita نیستند بلکه حاوی گونه بسیار ارزان تر M. crispa می باشند.
  • سهل انگاری در جمع آوری، نگهداری یا توزیع مواد گیاهان دارویی منجر به جایگزینی و مخلوط شدن تصادفی با گونه های گیاهی سمی یا مواد آلوده کننده گردد. فروشندگان ناوارد یا بی دقت داروهای گیاهی معمولاً در تشخیص به موقع اهمیت این موضوع ناموفق می باشند.

در بسیاری از تقلب‌های گیاهی، جنبه های مستقیم سم شناسی برای مصرف کننده غیرمحتمل یا ناشناخته است. همچنان که مثال‌های زیر نشان می دهند گزارش هایی که گاه و بیگاه در نشریات منتشر می شوند، نشانگر افزایش رو به رشد خطر آلودگی یا جایگزینی و مخلوط شدن داروهای گیاهی با گیاهان سمی می‌باشد.

  • در مورد فرآورده گیاهی ginseng در بازار آمریکا مواردی از تقلب های عمدی در جایگزینی آن با گونه های Rawolfia serpentina و Mandragora officinarum که به ترتیب جای آلکالوئیدهای سمی و شناخته شده رزرپین و بلادونا می باشند گزارش شده است.
  • دانه های سمی شوکران (Conium maculatum) بعضاً در بین دانه های گیاه انیس دیده شده و ریشه های گیاه Veratrum album، گاهی اوقات به اشتباه تحت عنوان ریشه های گیاهی Primula (پامچال) برچسب زده می شود. دانه های Conium (شوکران) ایجاد مسمومیت شناخته شده مشابه نیکوتین می نماید و این به سبب ماده coniine و آلکالوئیدهای مشابه می باشد. همچنین آلکالوئیدهای Veratrum می توانند علائم مسمومیت های شدید نظیر کاهش ضربان قلب و فشارخون را ایجاد نمایند.
  • میوه های درخت بادیان ختایی (Illicium verum) ممکن است با گونه خویشاوند خود بادیان ژاپنی (Illicium anisatum) جایگزین گردد که گیاه دومی به خاطر وجود سزکویی ترپن دی لاکتون های سمی نئوآنیزاتین (neoanisatin) و آنیزاتین (anisatin) بسیار خطرناک تر از گیاه اول می باشد.
  • ریشه بلادون (Atropa belladonna) بعنوان جایگزین ریشه های گل ختمی مخلوط با ریشه باباآدم می باشد و می تواند به عنوان تقلب در تهیه ریشه‌گیاه باباآدم نیز به کار رود. چای ریشه باباآدم و سایر محصولات گیاهی دارویی که به طور طبیعی فاقد مواد و ترکیبات شبه آتروپین می باشند، سالیان متمادی با عوارضی چون هذیان و علائم مسمومیت با آنتی کولینرژیک ها همراه بوده اند.
  • رطوبت زیاد در مواد دارویی تقلب محسوب می گردد چون سبب افزایش وزن ماده دارویی و همچنین بوجود آمدن محیط مناسبی جهت رشد قارچ ها و باکتری ها و درنتیجه فاسد شدن مواد دارویی می گردد.